Teknolojinin hızla gelişmesi ile insan yaşamının her alanına giren ve kolaylık sağlayan bilgisayarların, yüksek işlem kapasiteleri ve depolama hacimleriyle işlerimizi kolaylaştırması bir yana öğrenebilme becerilerinin sınırlı olması yeni teknolojilerin geliştirilmesine sebep olmaktadır. Böylelikle Bilgi Tabanlı Sistemler (Knowledge Based Systems) geliştirilmiştir.

Araştırmamın ilk bölümünde yapay zekâ araştırmalarının bir kolu olan bilgi tabanlı sistemlere hangi sebeple ihtiyaç duyulduğundan ve gelişiminin nasıl başladığından bahsettim.

İkinci bölümde ise Bilgi Tabanlı Sistemlerin basitçe genel alt yapısından bahsedip daha spesifik bir Bilgi Tabanlı Sistem olan Uzman Sistemlerden bahsettim.

Üçüncü bölümde ise Bilgi Tabanlı Sistemlerin daha kolay anlaşılabilmesi için derinlemesine bir şekilde Uzman Sistemleri inceledim. Uzman Sistemlerin genel yapısı, nerelerde kullanıldıkları, hangi durumları karşılamayacağı ve alt yapısını anlattıktan sonra derinlemesine Bilgi Tabanı ve Kavramsal Modelleme hakkında araştırma sonuçlarımı özetledim.

Son bölümde ise yaptığım araştırmamın sonuçları ve değerlendirmesi bulunmaktadır.

1. GİRİŞ

Günümüzün bilgisayarları muazzam işlem yapma kapasitesine sahip olmasına karşın, ne yazık ki öğrenme becerisine sahip değildir. Yapay zekâ araştırmalarının bir kolu olan bilgi tabanlı sistemler bu olguyu değiştirmeye çalışmaktadır. Yapay zekâ araştırmacıları bilgi tabanlı sistemlere iki temel beceriyi kazandırmayı amaçlamaktadır:

1.      İnsan muhakeme sistemini taklit edebilme,

2.      Öğrenebilme,

Bugünün çoğu bilgi tabanlı sistemi insan muhakeme sistemini taklit edebilmekle beraber öğrenebilme becerisi yönünden istenen düzeye gelebilmesi daha birkaç yıllık araştırmayı gerektirmektedir. (L. LONG 1989)

2.  BİLGİ TABANLI SİSTEMLER

EĞER-0 ZAMAN kurallarının belli bir problemi çözmek amacıyla önceden bilgisayara yerleştirildiği sisteme bilgi-tabanlı sistem denir. Örneğin bir hastanın hastalığının teşhisi için geliştirilmiş “eğer-o zaman” kuralları bilgisayara yüklenip, bu kurallardan oluşmuş programla hastalık teşhis edilebiliyorsa bu sisteme bilgi-tabanlı sistem denilebilir. YBS ve karar destek sistemleri gibi bilgi tabanlı sistemler de gerçek bilgilere dayalı olup ayrıca onlardan farklı olarak yordamlama (höristik) bilgileri olan sezgi, yargı ve çıkarımdan da istifade etmeye çalışır. Hem gerçek bilgiler hem de yordamlama bilgileri belli bir alanda uzman olan “alan uzmanından” elde edilir. Bilgi- tabanlı sistem bu insan destekli bilgiyi belirli bir uzmanlık alanındaki insan düşünce sürecini örnek; almak için kullanır. Bu iş bir kere başarıldıktan sonra bilgi-tabanlı sistem çok bilgili bir karar verici kişinin mantığına yakın bir performans gösterebilir. (L. LONG 1989)

3. UZMAN SİSTEMLER

3.1 Uzman Sistem Nedir

Bilgi teknolojilerinin belki de en popüler konusunu oluşturan yapay zekâ, insanoğlunun yeni bir yüzyılı yaşadığı günümüzde, geleceğin nasıl şekilleneceği ve teknolojik ilerlemenin ne şekilde olacağı sorularına yanıt verir gibi görünmektedir. Yapay Zekânın, özellikle yönetim bilimi için en popüler konusunu ise, uzman sistemler oluşturmaktadır. Yapay Zekânın en geniş dalı olan uzman sistemler alanında özellikle 1965′ten sonra dikkat çekici gelişmeler yaşanmıştır. Yapay zekânın bu alanı, uzmanlığın söz konusu olduğu bir konuda yüksek performans gösteren programlar oluşturmak üzerine odaklanmıştır. (E. ÖZ ve Ö.F. BAYKOÇ 2004)

Uzman sistemlerin konuya bağımlı olarak problem çözmesi sonucu; kendine özgü prensipleriyle, araçlarıyla ve teknikleriyle, bilgi mühendisliğinin esasını oluşturan yeni bir yazılım türü ortaya çıkmıştır. Uzman sistemler için değişik kaynaklardan alınan tanımlar şöyledir:

“Gerçekleşmekte olan bir olay ya da durum hakkında zeki kararlar alan veya zeki öneriler teklif edebilen sistemlerin düzenlenmesi gibi, uzmanların yetenekleri sayesinde bilgi tabanlı elemanların bilgisayar içinde düzenlenmesidir” (A. KURT 1995).

“İnsan bilgisi ve tecrübelerine dayalı olan davranışların bir bilgisayar ortamına aktarılarak tasarlanmış sistemlerdeki karşılan problemlere uzman bir kişinin gereksinimi olmaksızın çözümler arayan bilgi tabanlı sistemlerdir” (E.S. TÜRKER ve H. Taşkın 1991).

“Uzmanların davranışının benzerini sergilemek için sembolik bilgiyi kullanan programlardır” (E.S. TÜRKER ve H. Taşkın 1991).

Bir uzman sisteminin en belirleyici özelliği, oldukça büyük bir bilgi tabanına sahip olmasıdır. Bu konuda dikkat edilmesi gereken nokta ise; değişme ve gelişmeye açık olması gereken bilgi tabanı bölümü ile mümkün olduğunca statik olması gereken program bölümünün birbirinden ayrılmasıdır (E. RICH 1983).

Uzman bir sistemin bilgisi gerçekler ve sezgisel bilgiden oluşur. Gerçekler; genel kabul görmüş ve söz konusu alandaki uzmanların üzerinde mutabık oldukları bilgi setinden oluşur. Sezgisel bilgi ise; daha çok uygulamayı yapan kişi özelinde olup, iyi bir kararın göreceli olarak az tartışılan kuralları; akıl yürütme yeteneği, sorgulama kuralları gibi söz konusu alandaki uzmanlardan elde edilen bilgi setini karakterize eder (P. Harmon, R. Maus, W.Morrisey 1988).

Bir uzman sistem, gerçek bir uzmanda olduğu gibi, olasılıklı nedensellik ilkesine göre çıkarımlarda bulunur. Eğer “a” durumu/olayı söz konusu ise, “b” durumu, aksi durumda “c” durumu örneğinde olduğu gibi, çıkarımda bulunurken her bir durum ve bunlara ilişkin koşullar tanımlanırken olasılık tanımlarına uygun bir kesinlik değeri her bir alternatif ve durum için kullanılmaktadır (E. RICH 1983).

Uzman sistemlerde olması istenen diğer bir özellik ise, sorgulayan kişiye akıllı bir şekilde sonuçlara ulaşmada izlediği yolu anlatabilmesi ve kendini haklı çıkarmasıdır (P. Harmon, R. Maus, W.Morrisey 1988).

3.2 Uzman Sistemlerin Sağladığı Faydalar

Uzman sistemlerin sağladığı faydalar diğer karar destek ve yönetim bilgi sistemlerinden biraz daha farklıdır. (Cyborg 1999)

• Uzman sistemler uzman şahısların bilgisini yeri gelince kullanmak üzere depolanmasına imkân verir. Belli bir uzman şahsin konusu ile ilgili sahip olduğu bilgileri uzman sistem olarak kullanmak mümkündür. Örneğin bir iş yerinde alanıyla ilgili tercüman olan bir şahsin o işten emekli olması işletme açısından büyük sorun yaratması bekleniyorsa, bu şahsin sahip olduğu bilgileri uzman sistem haline getirmek etkili bir çözüm olabilir.
• Bir tek uzman sistemden birden fazla kullanıcının yararlanması, mümkündür.
• Uzman sistemler karar vericilerin performans ve üretkenliğini arttırır.
• Uzman sistemler belli bir konu ile ilgili karar verme sürecinde insanların aksine istikrarlı ve tutarlıdır. Yani, uzman sistem belli bir karar verme durumunda her zaman aynı bilgiyi verir.
• Uzman sistemler kritik şahıslara olan bağımlılığı azaltır. İnsanlar emekli olabilir, hasta düşebilir, izne çıkabilir veya işten ayrılabilir. Bilgisayarlar ise çay molası bile istemez. Onlardan her zaman yararlanmak mümkündür.
• Uzman sistemlerden karar vericileri eğitmek üzere de istifade etmek mümkündür.

3.3 Uzman Sistemlerden Hangi Koşullarda Yararlanılmalı

Uzman sistemler ancak gerekli olduğu zamanlarda kullanılmalıdır. Bazı işletmelerin bulunduğu koşullar, uzman sistemin kullanılmasını gerek maliyet gerekse sağlanan faydanın önemsiz olması Yüzünden haklı kılmayabilir. Uzman sistemlerden ancak bu koşullar altında yararlanılması tavsiye edilmektedir:

• İşin tekdüzeliğine bağlı olarak uzman sistemin sık sık kullanılmasına gereksinim duyuluyorsa ve kullanıcı sayısı uzman sistemin kullanılmasını maliyet boyutunda ekonomik kılacak kadar fazla sayıda ise,
• Karar verme durumu karmaşıksa(basit durumlar için basit bir bilgisayar programından da yararlanılabilir.)
• Karar verme mantığı bir kural hiyerarşisine dönüştürülebiliyorsa
• Uygulama öneri, sınıflama, teşhis, yorum, açıklama, çözüm yolu seçme, durumu değerlendirmede tahmin etme üzerinde yoğunlaşıyorsa, (L. LONG 1989)