3.4 Uzman Sistemin Yapısı

Åžekil 1′de Örnek bir program olan TOSÄ°TA programının karar verme mekanizmasına ait iÅŸlem yapısı görülmektedir. Uzman sistem karar mekanizmasının çalışması sırasında ilk olarak, kullanıcıyla iletiÅŸimin saÄŸlayan arayüz sayesinde ÅŸartname bilgileri elde edilmektedir. Ä°lgili bilgiler çıkarım mekanizması aracılığıyla, bilgi tabanı ve veri tabanı kayıtlarını deÄŸerlendirir. Kural bilgi tabanı ve tasarım veri tabanı kılavuzunda hangi elemanların seçileceÄŸine çıkarım mekanizması tarafından karar verilir. (M. Bozdemir ve F. Mendi 2005) Genel olarak uzman sistemlerde bulunması gereken üç ana modül Åžekil 3′de görülmektedir. Bunlar (N. HaliloÄŸlu 2003);

1. Bilgi tabanı,

2. Sonuç çıkarma mekanizması,

3. Kullanıcı ara yüzü.

Şekil 1 Uzman Sistemin Yapısı ( M. Bozdemir ve F. Mendi 2005)

Bilgi Tabanı, uzmanlardan, yayınlanmış veya yayınlanmamış kaynaklardan, kitaplardan ve diğer literatürden elde edilen bilginin bulunduğu, saklandığı ve kullanılması gerektiğinde kolaylıkla erişilebilen bir yapıdır. Bilgi tabanı kurallar, gerçekler, şebekeler ve çerçevelerden oluşur. Sistem yapısı aynı kalmak koşuluyla konu kapsamı genişletilmek istenildiğinde kolayca güncelleştirilebilmeli ve eklemeler yapılabilmelidir. Çıkarım mekanizması, bilgi tabanındaki kuralları, gerçekleri ve diğer tüm bilgileri kullanarak hem ileriye hem de geriye doğru zincirleme metodu ile sonuca varabilen mekanizmadır. Kullanıcı ara yüzü, uzman sistemi kullanan ve onunla sürekli etkileşimde bulunan önemli bir bileşendir. Bu etkileşim doğal dil etkileşimi, grafik etkileşimi, soru cevap etkileşimi olarak gerçekleştirilebilir.

Uzman kiÅŸinin bilgi ve deneyimlerinin elde edilerek, bilgisayar ortamına taşınması uzman sistem hazırlamadaki zor aÅŸamalardandır. Uzman sistemler tasarım iÅŸlemlerine bu nedenle “bilgi mühendisliÄŸi” olarak da isimlendirilir. Uzman sistem tasarımında, üzerinde çalışılan konu bilgilerinden baÅŸka, ilgili bilgilerin bilgisayara uyarlanmasına ihtiyaç duyulur. (M. Bozdemir ve F. Mendi 2005)

3.4.1 Bilgi Elde Etme Ãœnitesi

Bu ünite bilgi tabanını oluşturan birimdir. Bilgi tabanı bir bilgi mühendisi ile bir veya birden fazla konu ile ilgili uzman şahsın(alan uzmanı)koordineli çalışması sonucunda yaratılır. Bilgi mühendisi, uzman sistemin çalışma esası ve mülakat teknikleri konusunda eğitim görmüş bir insandır. Başlangıç görüşmelerinde alan uzmanı belirli bir sorunun nasıl çözülmesi konusunda bildiği her şeyi bilgi mühendisine anlatır. Başlangıçta yapılan mülakatların sonucunda elde edilen bilgiler genellikle elastik ve sistemsizdir. İkinci aşamada, bilgi mühendisi alan uzmanını iş yerinde gözlemler ve bu esnada da daha fazla bilgi almak ve mevcut kuralların yeterli ve doğru olduğunu teyit etmek için alan uzmanına sürekli soru sorar. Bu aşama genelde bir yıl kadar uzun sürer. Bilgi mühendisi alan uzmanının konu ile ilgili tespit ve kurallar setini uzman sisteme bilgi tabanı olarak aktarmaya çalışır. Bilgi tabanındaki bilgiler EĞER-0 ZAMAN kuralları şeklinde yer alır.

• “EÄŸer” bölümü durumu açıklar,
• “0 zaman” bölümü sonuç veya amacı izah eder.

Bilgi tabanında yer alan bir kurala şöyle bir örnek verebiliriz: “EÄŸer bir müşterinin aylık geliri bankaya yapılan aylık ödemenin 3 katından daha az ise, o zaman müşterinin kredi geçmiÅŸini incele”. Sonuçta, elde edilen bilgi tabanı öyle bir kural seti olacaktır ki, bunu doÄŸrudan iletmenin veri tabanından veya uygulamada kullanılan kurallardan müşahide etmek mümkün deÄŸildir. (L. LONG 1989)

3.4.2 Bilgi Tabanı (Bilgi Sistemi)

Bilgi tabanı veri tabanından farklı bir kavramdır. Klasik veri tabanının konusu öğeler arasındaki durağan ilişkiler ile ilgili verilerdir. Örneğin, bir iş gören kaydı ile iş görenin işi ve ücreti alanları arasında sabit bir ilişki vardır. Öte yandan bilgi tabanındaki bilgiler şu tür bilgilerden oluşur:

• Çözülecek problem ya da problemlerin belirlenmesi,
• Problem ya da problemlere çözüm yolları,
• Problemden çözüme doÄŸru nasıl ilerlemeli (tespit ve kurallar seti aracılığıyla)

Bilgi tabanının içerdiği bilgiler zamanla yaşanan tecrübelere bağlı olarak artış gösterir. Bazı kurallar atılır yerine yenileri ikmal edilebilir. (L. LONG 1989)

3.4.2.1 Bilgi Sistemi Yapısı

Bilgi sistemi çeÅŸitli fiziksel kaynaklardan oluÅŸan bir bütündür. Bütünü oluÅŸturan bu parçalar “yapı blokları” olarak adlandırılırlar. Organizasyon yapısı nasıl olursa olsun tüm bilgi sistemleri, ÅŸu altı yapı bloÄŸundan meydana gelirler,

1) Model bloÄŸu,

2) Teknoloji bloÄŸu,

3) Veri tabanı bloğu

Tüm bilgi sistemleri büyük olsun küçük olsan, basit ya da gelişmiş olsun mutlaka bunlardan meydana gelirler. (İ.ÇİL 1997)

3.4.2.1.1 Model BloÄŸu

İstenilen sonuçları ve çıktıkları üretmek için, değişik yollarla girilen bilgileri ve depolanan verilen mantıksal, matematiksel, işlemsel olarak modellerin birleşiminden meydana gelir. Çıktılar bu birimle üretilirler. İşlemsel yapıdaki bir model ya bir dönüşüm veya üzerinde değişiklik yapılabilen bir kütük olabilir. Mantıksal model ise, belli veri elemanlarını uygun bir sırada ve sorulara cevap verilmesini sağlayan modellerdir. Bu birim verilerin değerlerini kısa bir rapor içinde toplanmasını ya da özetlenmesini sağlamaktadırlar.

Matematiksel modeller ise, Matematiksel ifadeleri;

Gelir – Gider = Kar

Şeklinde veya binlerce değişkeni lineer bir program vasıtasıyla, fonksiyonu optimize etmek için bu değişkenlerin yorumlarının yapılmasını sağlarlar. Böylece modeller, verileri daha kaliteli bilgilere dönüştürme imkânı sağlarlar. (İ.ÇİL 1997)

3.4.2.1.2 Teknoloji BloÄŸu

Teknoloji bir işletmenin takım ve alet kutusu gibidir. Öyle ki, tüm bu sistem teknoloji ile yürümektedir. Teknoloji verileri elde eder, modele sokar, depolar, erişimi sağlar, bilgi üretimini sağlar, çıktıları naklederek tüm sistemin kontrolüne yardımcı olur. Teknoloji üç ana alanı içine alır; teknik eleman, yazılım ve donanım.

Teknik eleman; Bilgisayar operatörleri, programcılar, kelime işlem operatörleri ve iletişim uzmanlarıdır. Yazılım; Donanımı çalıştıran programlar ve modellere erişmek için verilen talimatlardır. Donanım; Yapı bloklarını destekleyen, çok sayıdaki fiziksel makineler, araçlar ve terminaller ve disklerden meydana gelir.

Teknoloji bloğu, bu altı yapı bloğunun en önemlisidir. Bu gün ya da gelecekte sistem teknoloji üzerine kurulacaktır. (İ.ÇİL 1997)

3.4.2.1.3 Veri Tabanı Bloğu

Veri tabanı tüm kullanıcıların ihtiyaçlarını karşılamak için gerekli tüm bilgilerin depolandığı yerdir. Veri, ses, imaj, harflerin ve rakamların bir kombinasyonudur. Veri tabanı iki bakış açısından işlem görür. Bunlar; fiziksel ve lojistiktir. Fiziksel veri tabanı, teyp, disk disket, kaset, manyetik kart ve mikrofilm gibi depolama alanından meydana gelir. Diğer daha önemlisi ise, özel bilgi ihtiyaçlarını karşılamak için, depolanan bilgilerin çağrılması ve araştırılmasının nasıl yapılacağıdır. Gerçekten veri tabanının mantıksal yönü, eğer yapı doğru kuruldu ise, zaman, ilişki, doğruluk bakımından daha kazançlı görülmektedir. Veri tabanı yazılım ile de ilgilidir. Veri tabanı, mantıksal ve veri birleştirme teknikleri, listeler, tuşlar, ağ yapısı ve çeşitli ilişkiler gibi kısımları içerir.

Ä°ÅŸletmeler klasik sistemlerde, ellerindeki bilgileri “dosyalama”, modern sistemlerde ise veri tabanı yöntemleri ile saklar ve iÅŸlerler. Dosyalama sistemlerine her bölümün ihtiyacı için ayrı ayrı dosyalar oluÅŸturulur. Her bölüm kendi dosyasında yer alan bilgileri iÅŸler. Bu durumda veri merkezi olarak kontrol edilemeyeceÄŸi için, ortaya büyük boyutlu sorunlar çıkar. Aynı veri deÄŸiÅŸik dosyalarda yer alır ve bir bilgide deÄŸiÅŸiklik olduÄŸunda tüm dosyalardaki bilgilerin deÄŸiÅŸtirilmesi gerekecektir.

Veriler ve programlar arasındaki bağımlılıktan dolayı ortaya sorun çıkmaktadır. Verilerin bulunduğu dosya yapısındaki her hangi bir değişiklik programların da değiştirme zorunluluğunu beraberinde getirecektir. O halde ilk amaç bu bağımlılığın ortadan kaldırılmasıdır. O halde ilk amaç bu bağımlılığın ortadan kaldırılmasıdır.

Programlar tarafından kullanılan tüm bilgiler “veri tabanı” adı verilen bir bilgi havuzunda toplanırlar. Kullanıcı programları, veri tabanı yazılım aracılığı ile gerekli bilgilere eriÅŸerek bunları kullanır. Veri tabanı ve veri tabanı yazılımı, birlikte veri tabanı sistemini meydana getirir. Böylece klasik dosya sistemindeki gibi kullanıcı doÄŸrudan bir dosyaya eriÅŸmektedir. Veriler hafızadaki gerçek yapısı olan fiziksel veri organizasyonunun, artık kullanıcı programı için önemi yoktur.(H. AKPINAR 1982)