29. Ulusal YAEM konferansı 22-24 Haziran tarihleri arasında Bilkent Ãœniversitesi’nde yapıldı. Sizlere bu yazıda Candace Yano’nun Salı günü yaptığı konferansın özetini paylaÅŸacağım.

Candace Yano University of California Berkeley Endüstri MühendisliÄŸi ve Haas School of Business öğretim görevlisi. IIE Transactions dergisinin editörü. Endüstri MühendisliÄŸi’nin daha çok uygulamaları üzerine eÄŸilmiÅŸ birisi. Burada sayamadığım daha birçok vasfa sahip. KiÅŸisel sitesini ziyaret etmeniz daha uygun çözüm olur.

Candace Yano’nun konuÅŸmasının baÅŸlığı “Bilindik Sınırların Dışına Çıkmak: Yenilikçi YAEM Uygulamaları” idi. Yano’nun anlattığı 2 uygulama madencilik ve arÅŸivcilikle ilgili idi.

Madenciler madenlerin nereye kurulacağını, derinliÄŸin ne kadar olması gerektiÄŸini bulmak için uÄŸraşıyorlarmış. Ortaya koydukları modelin çözülmesi 2 haftayı buluyormuÅŸ. Yano’nun bir öğrencisi modeli kendisine gönderince, modelin çok karmaşık olduÄŸunu biraz daha basitleÅŸtirilmesi gerektiÄŸini söylemiÅŸ. Yano’nun proje ile tanışması böyle olmuÅŸ. Yano madencilikle ilgili bir ÅŸey bilmediÄŸi için, çok fazla madencilik makalesi okumuÅŸ. Beraber makele yazdıkları maden mühendisine sürekli sorular sormuÅŸ: “bu neden böyle, böyle olmak zorunda mı, şöyle olsa olmaz mı?” diye. Tabi maden mühendisi arkadaşı zaman zaman çok kızmış. Yano madencilikle ilgili okumalarına biraz geç baÅŸlamış, keÅŸke projenin başında okusaydım dedi bizlere.

Sonunda tamsayılı programlama modelini bir ağ modeline döünüştürmeyi başarmış. Ağ modeli 4 saniyede çözülüyormuş. Maden mühendisi arkadaşı her ne kadar modeli baştan sona anlamasa da, 4 saniyede çözülmesine hayran kalmış. Çözme süresinin düşmesi ile daha önce yapamadıkları senaryo analizlerini yapmaya da başlamışlar.

DiÄŸer uygulama ise kâr amacı gütmeyen bir kuruluÅŸ olan JSTOR’da yapılmış. JSTOR dergileri tarayıp internette ücret karşılığı paylaÅŸan bir oluÅŸum. JSTOR’un problemi ise taralı dosyalara bir zarar geldiÄŸi zaman tekrar tarayabilecekleri basılı dergilere ulaÅŸabilmeleri. Ya da daha matematiksel konuÅŸursak: “Yıllık bozunma oranı binde 5 ise 100 yıl sonra %99.9999 ihtimalle elimizde bir tane saÄŸlam dergi olması için kaç tane dergi saklamamız gerekiyor?” Mesela bir dergide 10. sayda bozuksa, 10. sayfayı 2. dergiden alıp, saÄŸlam bir dergi elde edebilirz.

Yukarıda tarif ettiÄŸim ÅŸartı saÄŸlamak için 15 dergi yeterli imiÅŸ. 15 sayısı az gelebilir, fakar biraz düşününce bunun çok da mümkün olmadığını görüyoruz. Birçok dergi var, ve her bir sayısından 15 tane olacak. Yano 15 yıllık bir derginin toplam maliyetinin (satın alma, kontrol, muhafaza) 750000 $ olduÄŸunu söyledi. Kâr amacı gütmeyen JSTOR’un bu kadar parayı ayırması mümkün deÄŸil.

Peki bu durumda ne yapılabilir? Kütüphanelerin saklama biçimine ek olarak “Karanlık ArÅŸiv”‘ler kullanılmasını öngörmüşler. “Karanlık ArÅŸiv”‘de dergiler kapalı bir depoda saklandığı için bozulma oranları çok düşük, fakat istediÄŸiniz belgeye ulaÅŸmanız zor, çünkü her ÅŸey sıkışık biçimde konuluyor.

Yapılan hesaplamalar sonucunda genelde optimumun 2 derginin JSTOR’un depoda saklaması ve 13 tanesinin de Dünya’nın çeÅŸitli yerlerde olmasını beklemesi çıkmış. Dergiye göre bu sayılar deÄŸiÅŸiyor tabi.

Kütüphaneciler de maden mühendisleri gibi sorunun çözülmesine çok sevinmişler.

Yano’nun felsefesi ÅŸu: “10 kiÅŸinin okuyacağı teorik bir makale yazacağınıza, çok daha fazla insanı sevindirecek problemleri çözen makaleler yazın.” Benim de bir endüstri mühendisi olarak düşüncem bu.

Yano’nun tavsiyesi bir yöntemde uzmanlaşıp, daha sonra da onu farklı sektörlerde uygulamak. Farklı sektörlerdeki insanlar endüstri mühendislerine problemlerini anlatmadıkları için suçlu, bizler de o insanlara gidip dertlerine derman olabileceÄŸimizi söylemediÄŸimiz için suçluyuz.

Son cümlem de, Yano’nun sunumundaki son cümle olsun: “Hiçbir erkek veya kadın endüstri mühendislerinin gitmediÄŸi alanlara gidin.” (Önemli bir ayrıntı: cümlenin arkasında Neil Armstrong’un Ay’daki resmi vardı.)

–
Ahmet Yükseltürk
Nano Türkiye