Candace Yano University of California Berkeley Endüstri Mühendisliği ve Haas School of Business öğretim görevlisi. IIE Transactions dergisinin editörü. Endüstri Mühendisliği’nin daha çok uygulamaları üzerine eğilmiş birisi. Burada sayamadığım daha birçok vasfa sahip. Kişisel sitesini ziyaret etmeniz daha uygun çözüm olur.

Candace Yano’nun konuşmasının başlığı “Bilindik Sınırların Dışına Çıkmak: Yenilikçi YAEM Uygulamaları” idi. Yano’nun anlattığı 2 uygulama madencilik ve arşivcilikle ilgili idi.

Madenciler madenlerin nereye kurulacağını, derinliğin ne kadar olması gerektiğini bulmak için uğraşıyorlarmış. Ortaya koydukları modelin çözülmesi 2 haftayı buluyormuş. Yano’nun bir öğrencisi modeli kendisine gönderince, modelin çok karmaşık olduğunu biraz daha basitleştirilmesi gerektiğini söylemiş. Yano’nun proje ile tanışması böyle olmuş. Yano madencilikle ilgili bir şey bilmediği için, çok fazla madencilik makalesi okumuş. Beraber makele yazdıkları maden mühendisine sürekli sorular sormuş: “bu neden böyle, böyle olmak zorunda mı, şöyle olsa olmaz mı?” diye. Tabi maden mühendisi arkadaşı zaman zaman çok kızmış. Yano madencilikle ilgili okumalarına biraz geç başlamış, keşke projenin başında okusaydım dedi bizlere.

Sonunda tamsayılı programlama modelini bir ağ modeline döünüştürmeyi başarmış. Ağ modeli 4 saniyede çözülüyormuş. Maden mühendisi arkadaşı her ne kadar modeli baştan sona anlamasa da, 4 saniyede çözülmesine hayran kalmış. Çözme süresinin düşmesi ile daha önce yapamadıkları senaryo analizlerini yapmaya da başlamışlar.

Diğer uygulama ise kâr amacı gütmeyen bir kuruluş olan JSTOR’da yapılmış. JSTOR dergileri tarayıp internette ücret karşılığı paylaşan bir oluşum. JSTOR’un problemi ise taralı dosyalara bir zarar geldiği zaman tekrar tarayabilecekleri basılı dergilere ulaşabilmeleri. Ya da daha matematiksel konuşursak: “Yıllık bozunma oranı binde 5 ise 100 yıl sonra %99.9999 ihtimalle elimizde bir tane sağlam dergi olması için kaç tane dergi saklamamız gerekiyor?” Mesela bir dergide 10. sayda bozuksa, 10. sayfayı 2. dergiden alıp, sağlam bir dergi elde edebilirz.

Yukarıda tarif ettiğim şartı sağlamak için 15 dergi yeterli imiş. 15 sayısı az gelebilir, fakar biraz düşününce bunun çok da mümkün olmadığını görüyoruz. Birçok dergi var, ve her bir sayısından 15 tane olacak. Yano 15 yıllık bir derginin toplam maliyetinin (satın alma, kontrol, muhafaza) 750000 $ olduğunu söyledi. Kâr amacı gütmeyen JSTOR’un bu kadar parayı ayırması mümkün değil.

Peki bu durumda ne yapılabilir? Kütüphanelerin saklama biçimine ek olarak “Karanlık Arşiv”‘ler kullanılmasını öngörmüşler. “Karanlık Arşiv”‘de dergiler kapalı bir depoda saklandığı için bozulma oranları çok düşük, fakat istediğiniz belgeye ulaşmanız zor, çünkü her şey sıkışık biçimde konuluyor.

Yapılan hesaplamalar sonucunda genelde optimumun 2 derginin JSTOR’un depoda saklaması ve 13 tanesinin de Dünya’nın çeşitli yerlerde olmasını beklemesi çıkmış. Dergiye göre bu sayılar değişiyor tabi.

Kütüphaneciler de maden mühendisleri gibi sorunun çözülmesine çok sevinmişler.

Yano’nun felsefesi şu: “10 kişinin okuyacağı teorik bir makale yazacağınıza, çok daha fazla insanı sevindirecek problemleri çözen makaleler yazın.” Benim de bir endüstri mühendisi olarak düşüncem bu.

Yano’nun tavsiyesi bir yöntemde uzmanlaşıp, daha sonra da onu farklı sektörlerde uygulamak. Farklı sektörlerdeki insanlar endüstri mühendislerine problemlerini anlatmadıkları için suçlu, bizler de o insanlara gidip dertlerine derman olabileceğimizi söylemediğimiz için suçluyuz.

Son cümlem de, Yano’nun sunumundaki son cümle olsun: “Hiçbir erkek veya kadın endüstri mühendislerinin gitmediği alanlara gidin.” (Önemli bir ayrıntı: cümlenin arkasında Neil Armstrong’un Ay’daki resmi vardı.)

–
Ahmet Yükseltürk
Nano Türkiye